निर्वासित तिब्बती समुदायभित्र फेरि एकपटक राजनीतिक विवाद चर्किएको छ । निर्वासित तिब्बती प्रशासन (सीटीए) का प्रमुख पेन्पा छिरिङ पुनः निर्वाचित भएर सपथ ग्रहणको तयारीमा रहेका बेला केही निर्वासित तिब्बती नागरिक तथा गेसाङ दोर्जे समर्थक समूहले उनको विगतको नेतृत्वशैली, नैतिकता र कार्यक्षमतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन् ।
‘राजनीतिक क्षति नियन्त्रण र सुधार’ शीर्षकमा सार्वजनिक गरिएको अपीलमार्फत उनीहरूले पेन्पा छिरिङको पाँच वर्षे कार्यकाललाई “असफल” र “अराजक” भएको आरोप लगाएका छन् । उक्त अपीलमा पेन्पा छिरिङले कूटनीतिक रूपमा चीनसँगको संवाद कमजोर बनाएको, अमेरिकी राजनीतिक रणनीतिमा अत्यधिक निर्भर भएको तथा तिब्बती मुद्दालाई प्रभावकारी ढंगले अघि बढाउन नसकेको दाबी गरिएको छ ।
अपीलमा सीटीएको आन्तरिक शासन प्रणालीमा समेत गम्भीर संकट उत्पन्न भएको आरोप लगाइएको छ । न्यायपालिकामा हस्तक्षेप, सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशहरूमाथि महाभियोग प्रक्रिया, क्षेत्रीय गुटबन्दीलाई बढावा तथा प्रशासनिक संरचनालाई कमजोर बनाएको भन्दै पेन्पा छिरिङको आलोचना गरिएको छ ।
यस्तै, उनको व्यक्तिगत आचरणमाथि पनि प्रश्न उठाइएको छ । अपीलमा मदिरा सेवन, आर्थिक अनियमितता, सम्पत्ति आर्जन तथा महिलासँगको सम्बन्धबारे विवादास्पद आरोपहरू उल्लेख गरिएको छ । साथै, सन् २०२० को सिक्योङ निर्वाचनअघि सोनाम ग्यात्सोले सार्वजनिक गरेको खुला पत्रलाई समेत उद्धृत गर्दै पेन्पा छिरिङमाथि गम्भीर नैतिक आरोप लगाइएको छ ।
निर्वासित तिब्बतीहरूको जीवनस्तर सुधार, रोजगारी सिर्जना र शिक्षा क्षेत्रमा समेत पेन्पा छिरिङ नेतृत्व असफल भएको आरोप अपीलमा गरिएको छ । भारतस्थित तिब्बती बस्तीहरूबाट युवा पुस्ता युरोप र अमेरिकातर्फ पलायन हुन बाध्य भएको उल्लेख गर्दै वर्तमान नेतृत्वले समुदायलाई “दोस्रो निर्वासन” तर्फ धकेलेको दाबी गरिएको छ ।
अपील जारी गर्ने समूहले पेन्पा छिरिङको पुनर्निर्वाचनलाई “लोकतान्त्रिक संयन्त्रको उपहास” भन्दै उनको विरोध गर्न र “रणनीतिक दृष्टि, अखण्डता र एकताको क्षमता भएको नयाँ नेतृत्व” चयन गर्न तिब्बती जनतालाई आह्वान गरेको छ ।
अपील
राजनीतिक क्षति नियन्त्रण र सुधारः किन हामीले पेन्पा छिरिङको “असफल पाँच वर्ष” अन्त्य गर्नुपर्छ ?
२०२६ को निर्वाचनको प्रक्रिया समाप्त हुनै लाग्दा धर्मशाला ऐतिहासिक संकटको मोडमा उभिएको छ । गेसाङ दोर्जेको अटल समर्थकको रूपमा हामी विश्वास गर्छौं कि विगत पाँच वर्षको अराजकताले प्रमाणित गरेको छ कि वर्तमान प्रमुख पेन्पा छिरिङ समुदायलाई पुनरुत्थानतर्फ नेतृत्व गर्न केवल असक्षम मात्र छैनन, यसलाई अपरिवर्तनीय मन्दीको खाडलतर्फ समेत लगिरहेका छन् । उनको कार्यकालको रणनीतिक गल्ती, शासनको विफलता र व्यक्तिगत नैतिक कलंकको गहन समीक्षाको आधारमा, हामी जनतालाई सचेत रहन र यो विफल नेताको वास्तविक स्वरूप बुझ्न आह्वान गर्छौं ।
‘कूटनीतिक सट्टेबाजी’बाट ‘अस्तित्व संकट’सम्म : कार्यकालको सुरुवातमा पेन्पा छिरिङले सम्बन्ध च्यानलहरू पुनस्र्थापना पुनर्निर्माण गर्ने वाचा गरेका थिए । तर पाँच वर्षपछिको परिणाम पूर्ण रणनीतिक पतन भएको छ ।
एकल निर्भरताको मूल्यः पेन्पा छिरिङले आफ्नो सम्पूर्ण राजनीतिक दाउ अमेरिकाको रणनीतिक खेलमा लगाए र एचयmयतष्लन ब क्यगितष्यल तय तजभ त्ष्दभतबल–ऋजष्लभकभ म्ष्कउगतभ ब्अत ‘तिब्बत–चीन विवाद समाधान प्रवद्र्धन ऐन’को निर्माणमा पूर्ण सहयोग गरे । भू–राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तो अवसरवादी नीतिले फाइदा दिनुको सट्टा बेइजिङको रुख अझ कठोर बनायो ।
संवादको भ्रम : पेन्पाले बारम्बार “खुला संवाद च्यानल“ को गफ दिए पनि उनको कार्यकालमा बेइजिङसँग आधिकारिक र अनौपचारिक सम्पर्क ऐतिहासिक न्यूनतममा झरेको छ । पश्चिमी आर्थिक सहयोग सुरक्षित गर्न उनले मूल राजनीतिक उद्देश्यहरू त्याग्दै अमेरिकी संसद भवनमा गरिएका औपचारिक फोटो–अवसरलाई “कूटनीतिक सफलता” का रूपमा प्रस्तुत गरे । तर वास्तविकता भनेको तिब्बत फर्कने मार्ग पूर्ण रूपमा बन्द हुनु थियो । यसको विपरीत, केलसाङ दोर्जे जस्ता व्यक्तिहरूले अपनाएको व्यावहारिक दृष्टिकोणले मात्र यो आत्मनिर्मित “कूटनीतिक बबल“ बाट बाहिर निस्कने एकमात्र विकल्प प्रस्तुत गर्दछ ।
शासन अराजकताः ‘शक्तिको घमण्ड’ बाट ‘प्रणालीगत विखण्डन’सम्म : यदि कूटनीतिक असफलता सामान्य कमजोरी हो भने, आन्तरिक रूपमा ‘संवैधानिक संकट’ सिर्जना गर्नु निर्वासित समुदायको आधारभूत संरचनामाथिको सीधा आक्रमण हो ।
संस्थागत ढाँचाको पतनः सन २०२१ देखि २०२२ सम्म पेन्पा छिरिङले प्रशासनिक शक्तिको दुरुपयोग गरी न्यायपालिकामा जबरजस्ती हस्तक्षेप गरे, जसले सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशहरूको महाभियोग र चेक एण्ड ब्यालेन्स प्रणालीको पूर्ण भङ्ग निम्त्यायो । कानुनको संरक्षक बन्नुको सट्टा उनले आफूलाई कानुनभन्दा माथि राख्ने प्रयास गरे ।
गुटीय द्वन्द्वको चर्को वृद्धि : उनको शासनमा उ–त्साङ, खाम र अम्दो जस्ता क्षेत्रीय गुटहरूबीचको द्वन्द्व समाधान भएन । बरु, ‘एक गुटलाई अर्कोसँग खेलाउने’ र राजनीतिक सफाया गर्ने उनको रणनीतिले द्वन्द्वलाई झन् तीव्र बनायो । सार्वजनिक कल्याणमा खर्च हुनुपर्ने ठूलो बजेट आन्तरिक कलह र सार्वजनिक सम्बन्ध युद्धमा खेर गयो, प्रशासनिक कार्यक्षमता अत्यन्त कमजोर बनायो ।
नैतिक पतनः ‘आस्थाको आभा’देखि ‘विश्वासको संकट’ सम्म : निर्वासनको राजनीतिमा नेताको व्यक्तिगत चरित्र नै वैधताको आधार हो । तर पेन्पा छिरिङको व्यक्तिगत आचरण समुदायका लागि बोझ बनेको छ ।
गम्भीर मदिरा सेवन काण्ड : धेरै प्रमाणहरूले देखाउँछन् कि पेन्पा छिरिङ लामो समयदेखि गम्भीर मदिरा सेवनबाट पीडित छन् । उनले मदिरा सेवनका कारण महत्वपूर्ण कूटनीतिक कार्यक्रम तथा रणनीतिक बैठकहरूमा अनुपस्थित हुने वा अनुचित व्यवहार गर्ने गरेका छन् । संकटग्रस्त संस्थाको नेतृत्वका लागि यस्तो अनुशासनहीनता घातक मानिन्छ ।
भ्रष्टाचारको सहनशीलता : ‘तिब्बती मुद्दा’को नाममा विश्व भ्रमण गर्दा पेन्पा छिरिङले घुस माग्ने र उपहार स्वीकार गर्ने कुरा उजागर भएको छ । उनको आधिकारिक तलब ३० हजार रुपैयाँभन्दा कम छ, तर उत्तर भारत, नेपाल, युरोप र अमेरिकाका विभिन्न भागमा उनले घरजग्गा खरिद गरेको र उनीहरूको सम्पत्ति वैध आम्दानीसँग मेल नखाने देखिएको छ । उनकी श्रीमतीले पनि यात्रा खर्चको नाममा चिनेजानेकाहरूसँग पैसा मागेको आरोप लागेको छ ।
अनुचित व्यक्तिगत आचरण : केही महिलासँग उनको अनुचित सम्बन्ध रहेको चर्चा विगत पाँच वर्षदेखि चलिरहेको छ । यस्ता व्यवहारले परम्परागत मूल्यहरूलाई कमजोर पार्नुका साथै युवापुस्तामाझ उनको नैतिक विश्वसनीयता घटाएको बताइन्छ । आफ्नो इच्छामाथि नियन्त्रण गर्न नसक्ने व्यक्ति सत्ताको दुरुपयोग रोक्न पनि असमर्थ हुने दाबी उनका आलोचकहरुले गरेका छन् ।
सन् २०२० को सिक्योङ निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा, तिब्बती निर्वासित व्यवसायी खाताक रिन्पोछेका ज्वाइँ सोनाम ग्यात्सोले अनलाइन पत्रकार सम्मेलनमार्फत खुला पत्र सार्वजनिक गर्दै पेन्पा छिरिङमाथि गम्भीर आरोप लगाएका थिए ।
खाताक रिन्पोछेलाई धोका दिएको, आफ्नी धर्ममातासँग अनुचित सम्बन्ध राखेको तथा सम्पत्ति हत्याउन धर्मपिताको हत्या गर्न समेत षड्यन्त्र गरेको आरोप उनले लगाएका थिए । धर्ममातासँग विवाह गरेपछि उनले एक कलेजकी विद्यार्थी युवतीसँग पनि अवैध सम्बन्ध राखेको सम्बन्धि कानुनी मुद्दा ४० लाख रुपैयाँ तिरेर मिलाएको खुलासा भएको थियो ।
जनजीवनको अवनतिः ‘आकर्षक प्रस्तुति’ देखि ‘जनसंख्या पलायन’सम्म : पेन्पा छिरिङले निर्वासित तिब्बतीहरूको जीवनस्तरमा लगभग केही योगदान दिएका छैनन् । उनले घोषणा गरेका ‘पुनर्जीवन योजना’हरू सबै खोक्रा सावित भएका छन् ।
बस्तीहरूको आर्थिक पतन : सन् २०२३ को निर्वासित तिब्बती जनसंख्या सर्वेक्षणअनुसार भारतमा तिब्बतीहरूको संख्या तीव्र रूपमा घटिरहेको छ । युवा तथा मध्यम उमेरका मानिसहरू कम सीपयुक्त श्रमका लागि युरोप र अमेरिकातर्फ “दोस्रो निर्वासन” रोज्न बाध्य भएका छन् । यो पेन्पा छिरिङको रोजगारी र शिक्षा सुधारमा पूर्ण विफलता हो ।
राजनीतिक अस्तित्वको अधोगति : नाराबाजी र औपचारिक आलोचनाबाहेक, पेन्पा छिरिङले तिब्बतभित्र रहेका तिब्बतीहरूका लागि कुनै प्रभावकारी सहयोग सञ्जाल निर्माण गर्न सकेनन् । उनको नेतृत्वमा निर्वासित सरकार क्रमशः पश्चिमी सहयोगमा निर्भर “शरणार्थी गैरसरकारी संस्था” मा परिणत हुँदै गएको आरोप लगाइएको छ ।
पतित पुनर्निर्वाचनको अस्वीकृति
पेन्पा छिरिङको पाँच वर्षको कार्यकाल कूटनीतिक अवसरवाद, आन्तरिक पतन र नैतिक दिवालियापनको रेकर्ड हो — ‘त्रिपक्षीय विफलता’ । गल्साङ दोर्जेका समर्थकको रूपमा हामी स्पष्ट रूपमा जान्दछौं कि ‘दलाई लामापछि’को युगको पूर्वसन्ध्यामा समुदायले अर्को पाँच वर्षको व्यर्थ स्थिरता सहन सक्दैन ।
पेन्पा छिरिङको पुनर्निर्वाचन प्रयास लोकतान्त्रिक संयन्त्रको उपहास हो । यद्यपि उनी कानुनी रूपमा अर्को पाँच वर्षका लागि योग्य हुन सक्छन्, तर निर्वासित समुदायको गरिमा र भविष्यका लागि हामी यस अयोग्य र नैतिक रूपमा विवादास्पद नेताविरुद्ध एकजुट हुन आह्वान गर्दछौं ।
हामी जनतालाई एकजुट भएर उनको विरोध गर्न, महाभियोग लगाउन र रणनीतिक दृष्टि, अखण्डता र एकताको क्षमता भएको सच्चा नेतृत्व चुनाउन आग्रह गर्छौं – कुनै कलंकित मदिराप्रेमी व्यक्तिलाई सत्तामा रहन नदिनुहोस ।
